Znaczenie programu Socrates, Leonardo da Vinci i Uczenie się przez całe życie...
...w rozwoju polityki i praktyki edukacyjnej w systemie szkolnictwa wyższego w Polsce
Jolanta Urbanik
Szeroko rozumiana edukacja to w Unii Europejskiej sprawa zasadniczej wagi. Jej celem jest umożliwienie wszystkim obywatelom UE pełnego uczestnictwa w życiu społecznym, gospodarczym i politycznym. Ten cel zostanie osiągnięty, gdy edukacja, także na poziomie wyższym, obejmie całe życie i będzie dostosowana do osobistych i zawodowych potrzeb obywateli. Koniecznym warunkiem jest gruntowna rewizja celów kształcenia, jego treści i metod – fundamentu systemów edukacji w Europie. Właśnie dlatego kraje członkowskie Unii Euro-pejskiej wprowadziły do swoich programów politycznych cel uczenia się przez całe życie, a Komisja Europejska zobowiązała się wspierać w tym zakresie współpracę europejską.
W dniu 1 stycznia 2007 ruszył program edukacyjny Unii Europejskiej pn. Uczenie się przez całe życie, sukcesor programów Socrates, i Leonardo da Vinci. Uwidacznia on, że polityce edukacyjnej Unii przyświecają dwa motta: „razem” i „przez całe życie”, które wynikają z dalekowzrocznych planów założycieli Wspólnot. Są efektem poczucia solidarności, woli umożliwienia obywatelom adaptowania się do nowych wyzwań zgodnie z potrzebami ich samych oraz rynku pracy.
Podstawy dla tworzenia wspólnej polityki edukacyjnej sformułowane zostały już w Traktacie ustanawiającym Europejską Wspólnotę Gospodarczą, w tzw. Traktatach Rzymskich (1957). Postulowano w nich stały, zrównoważony wzrost gospodarczy oraz przewidziano zniesienie barier w przepływie osób, usług, kapitału i towarów. Fakt ten wywarł niebagatelny wpływ na kształt polityki Wspólnoty w dziedzinie edukacji, określony w Traktacie Ustanawiającym Wspólnoty Europejskie, w tzw. Traktacie Amsterdamskim (1997). Traktat Rzymski natomiast przewidywał, że wspólna polityka w zakresie kształcenia zawodowego przyczyni się do harmonizacji gospodarek narodowych i ustanowienia wspólnego rynku państw członkowskich. Zgodnie z zapisami Traktatu ustanawiającego Wspólnoty Europejskie, każde państwo członkowskie Unii Europejskiej jest odpowiedzialne za organizację systemu kształcenia i szkoleń, jak również za treści programów kształcenia. Artykuł 149 Traktatu przewiduje, że Wspólnota będzie przyczyniać się do rozwoju edukacji o wysokiej jakości, poprzez zachęcanie do współpracy między państwami członkowskimi. Jeśli to niezbędne, Wspólnota będzie również wspierać i dopełniać ich działalność, przy pełnym poszanowaniu odpowiedzialności państw członkowskich za treść nauczania i organizację systemów edukacyjnych, jak również ich różnorodności kulturowej i językowej. Wspólnota zmierza przede wszystkim do rozwijania tzw. europejskiego wymiaru w edukacji oraz wymiany informacji w kwestiach wspólnych dla systemów kształcenia w państwach członkowskich.
Od momentu przyjęcia Traktatu uczenie się przez całe życie stanowi nadrzędną zasadę polityki Wspólnoty w dziedzinie edukacji, jak również dodatkowy element w innych dziedzinach polityki europejskiej, np. w dziedzinie zatrudnienia. Uczenie się przez całe życie obejmuje wszystkie formy kształcenia celowego, zarówno formalnego, pozaformalnego, jak i nieformalnego, podejmowanego w sposób ciągły w celu podniesienia wiedzy, umiejętności i kompetencji.
Artykuł 149 Traktatu określa rolę Wspólnoty w rozwoju edukacji, jej cele oraz środki do realizacji tych celów. Działanie Wspólnoty zmierza do rozwoju wymiaru europejskiego w edukacji, zwłaszcza przez:
• nauczanie i upowszechnianie języków państw członkowskich,
• sprzyjanie mobilności studentów i nauczycieli, między innymi poprzez zachęcanie do akademickiego uznawania dyplomów i okresów studiów,
• promowanie współpracy między instytucjami edukacyjnymi,
• pogłębianie wymiany informacji i doświadczeń w kwestiach wspólnych dla systemów edukacyjnych państw członkowskich,
• wzmocnienie wymiany młodzieży i wymiany instruktorów społeczno-oświatowych,
• popieranie rozwoju kształcenia na odległość.
Podobnie jak w edukacji, w dziedzinie kształcenia zawodowego Wspólnota podejmuje działania wspierające współpracę pomiędzy państwami członkowskimi, stwarzając system zachęt i zaleceń. Artykuł 150 zawiera postanowienia dotyczące polityki kształcenia zawodowego.
Należy wyraźnie podkreślić, iż to państwa członkowskie są w całości odpowiedzialne za organizację oraz treści kształcenia i szkoleń, natomiast Unia Europejska inspiruje, wspiera i przyczynia się do wysokiej jakości kształcenia i szkoleń, rozszerzania wymiaru europejskiego, stymuluje współpracę pomiędzy państwami członkowskimi. Ogólne cele polityki edukacyjnej są sformułowane w traktatach. Narzędzia pozanormatywne, takie jak memoranda, uchwały, decyzje, zalecenia służą określaniu kierunków zmian, dziedzin, gdzie zmiany te powinny być wdrożone, identyfikowaniu priorytetów oraz form działania. Służą temu także znaczące środki finansowe zarezerwowane w budżecie Unii na realizację określonych celów, wyznaczonych w sposób szczegółowy w kolejnych zaproszeniach do udziału w programach, składające się na metodę otwartej koordynacji.
O skuteczności otwartej metody koordynacji, stosowania miękkich, pozanormatywnych środków w dziedzinie szkolnictwa wyższego i zachęt (w tym niebagatelnych środków finansowych) świadczyć może stale rosnąca liczba studentów uczestniczących w programach wymian i praktyk zagranicznych, zdecydowana poprawa kompetencji językowych i międzykulturowych, powiększający się korpus programów kształcenia oferowanych w językach obcych, coraz powszechniejsze przechodzenie od modelu kształcenia z nauczycielem w centrum procesu do kształcenia zorientowanego na studenta. Takie elementy, jak ECTS i DS., jak również definiowanie efektów kształcenia dla kursów, modułów i programów stanowią o większej przejrzystości, porównywalności zdobywanych kwalifikacji i dyplomów.
Program Uczenie się przez całe życie stanowi zasadniczy element polityki UE, jedno z narzędzi realizacji Strategii Lizbońskiej (2000), budowania najbardziej konkurencyjnej i dyna-micznie rozwijającej się opartej na wiedzy, gospodarki świata. Dzięki realizacji strategii, w której kluczową rolę przypisano europejskiemu szkolnictwu wyższemu, modernizującemu się pod wpływem globalnych wyzwań, Unia ma się stać społeczeństwem zaawansowanej wiedzy o zrównoważonym rozwoju, większej liczbie lepszych miejsc pracy i o większej spójności społecznej.
Przed uchwaleniem Traktatu Amsterdamskiego wdrożone zostały pojedyncze inicjatywy, które miały bardzo istotny wpływ na dalszy rozwój wspólnych programów edukacyjnych Unii Europejskiej. Najbardziej znany spośród nich był program Erasmus, do dziś określany mianem flagowego projektu Komisji w dziedzinie edukacji. Jego znaczenie dla modernizacji systemów edukacji szkolnictwa wyższego w Europie jest nie do przecenienia. Program ten był i jest podstawowym narzędziem umiędzynarodowienia systemów szkolnictwa wyższego w Europie. Dowodzi on, że zgodne, wspólne działanie na poziomie europejskim przynosi więcej korzyści niż suma znakomitych, lecz indywidualnych inicjatyw zgłaszanych i realizowanych niezależnie od siebie.
Program Erasmus wciąż nadaje kierunek modernizacji systemów szkolnictwa wyższego w Europie. Przyczynił się on do przekształcenia systemów szkolnictwa wyższego i stał się inspiracją dla Procesu Bolońskiego, procesu harmonizacji systemów edukacji na poziomie wyższym.
Współpraca europejska w dziedzinie modernizacji szkolnictwa wyższego rozpoczęła nowy etap w roku 1999, kiedy to przedstawiciele 29 państw podpisali Deklarację Bolońską. Zobowiązali się w niej do utworzenia Wspólnego Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego do roku 2010. Celem ogólnym Procesu Bolońskiego jest stworzenie warunków dla skutecznego poszukiwania zatrudnienia absolwentów szkół wyższych w Europie, zwiększanie mobilności akademickiej i zawodowej, tworzenie podstaw zaawansowanej wiedzy, przyczynianie się do rozwoju osobistego obywateli, jak również przygotowanie do życia w demokratycznym społeczeństwie obywatelskim. Wspólny Europejski Obszar Szkolnictwa Wyższego będzie odpowiedzią na wyzwania związane z procesem integracji europejskiej i globalizacji.
Dzięki projektom realizowanym w ramach unijnych programów edukacyjnych, mobilności, partnerstwu oraz sieciom beneficjenci projektów będą lepiej przygotowani do życia i pracy w Europie. Będzie to sprzyjać tworzeniu Europejskiego Rynku Pracy, a systemy i praktyka uczenia się przez całe życie będą skuteczniej wspierały konkurowanie w zglobalizowanym świecie.
Udział w unijnych programach edukacyjnych ma fundamentalne znaczenie dla polityki i praktyki edukacyjnej w Polsce. Tak samo jest w przypadku innych systemów szkolnictwa wyższego w Europie, studentów, nauczycieli akademickich i innych pracowników sektora szkolnictwa wyższego. Programy edukacyjne stanowią narzędzia umożliwiające instytucjom szkolnictwa wyższego w Polsce wpisanie się w Europejski Obszar Szkolnictwa Wyższego. Zwiększają atrakcyjność systemów kształcenia, innowacyjność programów, a także umożliwiają porównywanie efektów kształcenia, uzyskiwanych kwalifikacji i dyplomów. Docelowo przyczynią się do pełnego uznawania dyplomów wydawanych przez uczelnie Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego bez potrzeby ich nostryfikacji. W rezultacie zostaną wypełnione zapisy Konwencji Lizbońskiej, de facto jedynego prawnego zobowiązania związanego z realizacją Procesu Bolońskiego, sygnowanego przez państwa uczestniczące w tworzeniu EOSzW.
Warunkiem uczestniczenia w europejskich programach edukacyjnych jest uzyskanie Karty Uniwersytetu Erasmusowego. Oznacza to dla uczelni obowiązek sformułowania Deklaracji Polityki Europejskiej. Instytucja aplikująca przedstawia w niej strategię europeizacji kształcenia, związaną z działaniami w obszarze uczenia się przez całe życie, a także spójną z misją i strategią rozwoju uczelni. W Deklaracji uczelnie powinny przedstawić wszystkie działania oraz środki niezbędne do wdrożenia zasad przedstawionych w Karcie, odnoszące się zwłaszcza do mobilności studentów i nauczycieli akademickich, praktyk studenckich oraz udziału w akcjach zcentralizowanych.
Zatem udział w projektach edukacyjnych musi być poprzedzony głęboką refleksją nad strategią umiędzynarodowienia kształcenia w uczelni, sformułowaniem celów, określeniem środków i harmonogramu działań oraz zdefiniowaniem mechanizmów zapewniania jakości. Niezbędny jest wybór strategicznych uczelni partnerskich oraz ocena warunków realizacji projektów, a także określenie, w których działaniach i w jakim zakresie w ramach programów edukacyjnych uczelnia zamierza wziąć udział.
W ramach programu Erasmus (2000-2006) szkoły wyższe uczestniczyły w projektach wymiany studentów i nauczycieli akademickich, w projektach związanych z opracowaniem programów studiów oraz kursach intensywnych i projektach sieci tematycznych. Komponent
Dobre praktyki projektów sfinansowanych z funduszy europejskich w ramach programów wspomagających szkolnictwo wyższe, opisane w zeszytach tematycznych, są dowodem na efektywne wykorzystanie możliwości stworzonych przez Unię Europejską. Dostarczają również przykładów współpracy w zakresie zapewniania innowacyjności i podnoszenia atrakcyjności kształcenia.
W ramach projektu „Coeur-BCM-Competence in EuroPreneurship – Business Creativity Module”, w którym uczestniczyła Akademia Ekonomiczna im. Oskara Langego we Wrocławiu, opracowano moduł kształcenia rozwijający kluczowe kompetencje przedsiębiorców. Wzmocnią one szansy absolwentów na zatrudnienie na europejskim rynku pracy. Jest to tym bardziej istotne, ponieważ jednym z celów kursu było kształ-towanie kompetencji międzykulturowych. Ten angielskojęzyczny moduł, opatrzony stosowną do efektów kształcenia i nakładu pracy studentów liczbą punktów ECTS, wzmocni ofertę dydaktyczną uczelni. Wzbogaci tym samym ofertę zajęć dostępnych nie tylko dla polskich, ale i zagranicznych studentów. Innowacyjne treści kształcenia były przekazywane przy wykorzystaniu innowacyjnych metod i środków dydaktycznych z wykorzystaniem platformy internetowej.
Integracja studentów polskich ze studentami zagranicznymi, kształtowanie kompetencji międzykulturowych, przeciwdziałanie stereotypom i ksenofobii stanowiły cel projektu pt. „Workshop on Cultural Adaptation for International and Polish Students. How to make use of cross-cultural psychology in everyday life abroad?”, realizowanego przez Szkołę Wyższą Psychologii Społecznej wraz z kilkunastoma uczelniami europejskimi. Szczegółowo wyliczone efekty kształcenia stanowią dowód na coraz powszechniejsze przechodzenie od modelu nauczania z nauczycielem w centrum procesu do modelu zorientowanego na studenta. Istotną rolę odgrywają w nim umiejętności i kompetencję nabyte przez uczestników programu, a nie tylko treści przekazywane przez wykładowców.
Kolejne przykłady projektów zrealizowanych w ramach unijnych programów edukacyjnych to intensywne kursy języka polskiego oferowane przez Szkoły Języka i Kultury Polskiej Uniwersytetu Śląskiego oraz Uniwersytetu Jagiellońskiego. Dowodzą, jak ważne jest upowszechnianie znajomości tzw. języków rzadziej nauczanych i używanych dla umiędzynarodowienia kształcenia na poziomie wyższym. Studenci zagraniczni nie powinni być ograniczeni w wyborze zajęć dydaktycznych tylko do kursów w języku angielskim. Powinni móc korzystać z całego bogactwa oferty dydaktycznej dostępnej dla studentów krajowych oraz mieć możliwość integracji społecznej. Prezentowane kursy nie ograniczają się do kształtowania kompetencji językowych i międzykulturowych, tak ważnych dla procesu integracji, lecz także pozwalają poznać kulturę i realia społeczno-gospodarcze kraju. Doskonalą również umiejętność uczenia się w nowych warunkach.
Niezaprzeczalnym walorem wszystkich projektów – dobrych praktyk z zakresu szkolnictwa wyższego, opisanych w zeszytach tematycznych, jest fakt, że są zgodne z potrzebami wynikającymi z umiędzynarodowienia studiów. Taki też jest pierwszy i konieczny warunek zastosowania rezultatów zrealizowanych projektów w polskiej polityce i praktyce edukacyjnej. Rzetelna analiza potrzeb zarówno instytucjonalnych, jak i indywidualnych, czy też regionalnych lub krajowych pozwoli ocenić, na ile transfer efektów będzie sensowny, skuteczny oraz przydatny w kształtowaniu polityki i praktyki.
Opracowanie strategii umiędzynarodowienia szkolnictwa wyższego, jako części strategii rozwoju szkolnictwa wyższego na poziomie krajowym oraz instytucjonalnym to kolejny, równie ważny warunek odpowiedniego wykorzystania rezultatów programu Uczenie się przez całe życie. Resort szkolnictwa wyższego i nauki wraz ze środowiskiem akademickim powinien szybko określić cele polityki edukacyjnej w odniesieniu do umiędzynarodowienia, uwzględniając wyzwania globalne, regionalne i lokalne, przeanalizować dostępne instrumenty (w tym prawne) oraz środki (w tym finansowe). Szkoły wyższe powinny uważnie przeanalizować swoje Deklaracje Polityki Erasmusowej, tak aby dokładnie odzwierciedlały one dalekosiężne plany uczelni, a nie tylko, co się często zdarza, były projekcją wyobrażeń administracji szkoły wyższej.
Trzecim warunkiem jest przeznaczenie odpowiednich środków finansowych, komplementarnych do środków przeznaczonych z budżetu Unii Europejskiej, by zapewnić trwałość efektów i kontynuację działań. Jak wskazuje doświadczenie, żywot wielu udanych projektów bywa krótkotrwały i bezpośrednio zależy od funduszy uzyskanych z budżetu UE. Na poziomie uczelni należy zatem zadbać o zapewnienie trwałości efektów i kontynuacji działań, tak aby na stałe wpisały one się do oferty dydaktycznej i działań uczelni.
Odpowiednie upowszechnienie rezultatów prowadzonych i/lub zakończonych projektów to warunek kolejny. I nie chodzi o to, aby wykorzystywać cały wachlarz środków słu-żących do upowszechniania dobrych praktyk, lecz wybrać te, które najlepiej trafią do potencjalnych odbiorców. Nie można zapominać o bezpośrednim kontakcie z ludźmi, do których żywe słowo trafia najskuteczniej. Dobrym przykładem upowszechniania jest tworzenie sieci osób, instytucji dzielących takie same cele i zainteresowania. Sieć wydziałów chemii i dziekanów wydziałów chemii zaczęła od projektów mobilności, by ukoronować swoją działalność promocją znaków jakości kształcenia rozpoznawalnych w całej Europie i Polsce – dyplomu i tytułu Chemistry Eurobachelor i Euromaster.
Podstawą jest przede wszystkim podejmowanie skutecznych działań na rzecz tworzenia kultury jakości. Oznacza to budowane systemu zapewniania i doskonalenia jakości dotyczącego wszystkich członków środowiska akademickiego oraz wszystkich elementów procesu kształcenia, zgodnego ze standardami i wskazówkami przyjętymi na konferencji ministrów w Bergen (2005). Będzie to gwarancja należytego transferu dobrych praktyk do polityki i powszechnej praktyki edukacyjnej.
Dzięki współpracy międzynarodowej, wymianie informacji i doświadczeń, transferowi przykładów dobrej praktyki program Uczenie się przez całe życie pozwoli na szybsze i pełniejsze zintegrowanie z Europejskim Obszarem Szkolnictwa Wyższego. Udział w projektach programu wymusza na uczestniczących instytucjach doskonalenie narzędzi wzmacniających przejrzystość, dbałość o jakość, pozwalających na porównywanie i wzajemne uznawanie efektów kształcenia.
Szkoły wyższe w Polsce powinny się w coraz większym stopniu stawać ośrodkami kształcenia przez całe życie. Powinny być zatem otwarte nie tylko na młodzież, ale na wszystkie osoby, które pragną doskonalić swoje kompetencje, uzyskiwać nowe kwalifikacje i przekwalifikowywać się. Aby tak się stało, polskie uniwersytety powinny ewaluować i uznawać umiejętności zdobyte w systemie kształcenia pozaformalnego i nieformalnego, kierując się nie tylko obawą o utratę „tradycyjnego studenta”, związaną z niżem demograficznym. W związku z tym niezbędny jest aktywny udział środowiska akademickiego w tworzeniu krajowej struktury kwalifikacji. Jest to system opisu kwalifikacji zdobywanych na poszczególnych poziomach kształcenia, umożliwiający porównywanie dyplomów nadawanych w uczelniach polskich z dyplomami nadawanymi w uczelniach europejskich.
Definiowanie poziomów kształcenia, kwalifikacji, dyplomów w kategoriach efektów kształcenia może zaowocować odrzuceniem utartych schematów nauczania, które są często ciasnym gorsetem blokującym kreatywne i innowacyjne działania. Bazują one zwykle na treściach i odzwierciedlają nauczanie zorientowane na nauczyciela, a nie na uczącego się i jego potrzeby.
W procesie kształcenia coraz większą rolę powinny odgrywać kompetencje generyczne, w tym także kompetencja wielojęzykowa i wielokulturowa, jak również umiejętność uczenia się i adaptacji do nowych warunków. To właśnie one najbardziej przyczyniają się do sukcesu w poszukiwaniu i utrzymywaniu zatrudnienia, a także ułatwiają przechodzenie na kolejne poziomy kształcenia.
Bibliografia:
1. Traktat Rzymski, 1957
2. Traktat Amsterdamski, 1997
3. Uczenie się przez całe życie – rola systemów edukacji w państwach członkowskich Unii Europejskiej, Eurydice, Bruksela 2000
4. Program
5. Erasmus @ 20: the Commission launches the celebrations for the anniversary of its flagship education programme – http://europa.edu/rapid/pressReleasesAction
6. Lifelong Learning Programme 2007-2013 – http://ec.europa.eu/education/programmes/
newprogr/index_en.html