Znaczenie programu Socrates, Leonardo da Vinci i Uczenie się przez całe życie...
w rozwoju polityki i praktyki edukacyjnej w systemie edukacji zawodowej i ustawicznej w Polsce
prof. dr hab. Stefan M. Kwiatkowski
Zdecydowany zwrot ku kształceniu ogólnemu wynikał również z rosnących aspiracji edukacyjnych uczniów i ich rodziców. Wybór liceów ogólnokształcących był sygnałem informującym, że w najbliższych latach wzrośnie liczba kandydatów na studia wyższe. Tak też się stało – w latach 1990-2008 liczba studentów wzrosła blisko pięciokrotnie. W odczuciu społecznym wykształcenie wyższe miało gwarantować zatrudnienie. W rzeczywistości niespotykany dotąd wzrost liczby studentów spowodował w konsekwencji trudności ze znalezieniem pracy przez absolwentów najbardziej popularnych kierunków kształcenia. Jednocześnie otwarcie rynków pracy krajów Unii Europejskiej zaowocowało emigracją dużych grup specjalistów z różnych dziedzin, w tym przede wszystkim absolwentów zasadniczych szkół zawodowych i techników. Zapotrzebowanie rynkowe na fachowców z wykształceniem zawodowym zmodyfikowało dotychczasowe preferencje edukacyjne – od roku 2005 obserwujemy ponowny wzrost zainteresowania kształceniem zawodowym – w roku szkolnym 2006/07 ze szkołami zawodowymi związało swą przyszłość 45% absolwentów gimnazjów.1
W przełamaniu niekorzystnej tendencji z lat 1990-2004 swój duży udział miały europejskie programy edukacyjne – przede wszystkim Leonardo da Vinci. Jego cele szczegółowe koncentrujące się na wspieraniu uczestników kształcenia i doskonalenia zawodowego oraz instytucji organizujących i prowadzących proces edukacji zawodowej młodzieży i dorosłych pozwoliły na zmianę stereotypu szkoły zawodowej. Cele te kładą nacisk na rozwój osobisty, na mobilność, na zdobywanie kwalifikacji niezbędnych na współczesnym rynku pracy, na jakość i innowacyjność systemów edukacji zawodowej.2
Wymierną wartością programu Leonardo da Vinci jest nastawienie w kształceniu zawodowym na rzeczywiste (a nie tylko formalne) kwalifikacje – na różnych poziomach kształcenia zawodowego. Wiąże się z tym podjęcie prac nad opracowaniem Standardów Kwalifikacji Zawodowych – norm wymagań kwalifikacyjnych rozpatrywanych z punktu widzenia rynku pracy oraz wprowadzenie zewnętrznych egzaminów potwierdzających przygotowanie zawodowe (kwalifikacje).3 Kwalifikacje zdobyte w projektach Leonardo da Vinci kształtujących podstawowe umiejętności zawodowe, takich jak np. Konserwacja – restauracja w Europie (umiejętności stosowania nowych technik i technologii konserwatorskich), czy też Szanse kariery zawodowej na europejskim rynku pracy dla mobilnych absolwentów (umiejętności związane z organizacją nowoczesnych przedsiębiorstw, umiejętności posługiwania się językiem obcym z wykorzystaniem specjalistycznej terminologii), mogą być potwierdzane egzaminem zewnętrznym lub odpowiednim certyfikatem.
Na jakość kształcenia istotny wpływ ma wybór szkoły ponadgimnazjalnej. W tym obszarze, dzięki programowi Leonardo da Vinci, nastąpiła zdecydowana poprawa – poprzez staże i praktyki zagraniczne, wymianę informacji i doświadczeń. Uświadomienie znaczenia wyboru dalszej drogi edukacyjnej zgodnie z zainteresowaniami i sytuacją na rynku pracy spowodowało zwrot ku szkołom zawodowym. Mógł on nastąpić dzięki możliwości zatrudniania szkolnych doradców zawodowych, a także wprowadzeniu do wszystkich szkół ponadgimnazjalnych treści programowych dotyczących funkcjonowania rynku i gospodarki rynkowej oraz zasad podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej (przedmiot: Podstawy przedsiębiorczości).4
Na znaczenie doradztwa zawodowego (dostęp do informacji zawodowej, jakość i dostępność usług poradnictwa zawodowego) oraz wiedzy na temat gospodarki i rynku pracy zwraca także uwagę Narodowa Strategia Wzrostu Zatrudnienia i Rozwoju Zasobów Ludzkich w latach 2000-2006, przyjęta przez Radę Ministrów 4 stycznia 2000 r.
Doradztwo zawodowe od strony teoretycznej i praktycznej wspomagane jest projektami realizowanymi pod auspicjami programu Leonardo da Vinci – np. Aktywne uczestnictwo rodziców w procesie planowania kariery zawodowej ich dzieci (zrealizowany ze strony polskiej przez Społeczną Wyższą Szkołę Przedsiębiorczości i Zarządzania – przy współudziale partnerów z Austrii, Cypru, Hiszpanii, Litwy i Rumunii), czy też Zawsze na kursie (zrealizowany przez OHP).
Kształcenie zawodowe traktowane wraz z doskonaleniem zawodowym jako proces całożyciowy zyskało nowy impuls wraz z uruchomieniem programu Uczenie się przez całe życie, akcentującego rolę i znaczenie ciągłego podnoszenia kwalifikacji. W jego ramach kontynuowany i rozwijany jest program Leonardo da Vinci.
Całożyciowe uczenie się od czasu Memorandum on lifelong learning (European Commission, 2000) stało się przedmiotem szerokiej dyskusji w gronie teoretyków i praktyków edukacji. Wprawdzie samo pojęcie edukacji ustawicznej, czy też edukacji permanentnej, nie było obce polskiej pedagogice, ale nie uzyskało ono dotąd należytej rangi praktycznej. Można zatem powiedzieć, że program Uczenie się przez całe życie spełnia funkcje integrujące istniejące teorie z praktyką edukacyjną, a szerzej rzecz ujmując z praktyką społeczną. Doprowadzenie bowiem do realizacji idei uczenia się przez całe życie jest zadaniem stojącym przed każdym społeczeństwem aspirującym do miana społeczeństwa wiedzy. O skali zadań w Polsce świadczy fakt, iż liczba osób dokształcających się średniorocznie w ostatnich latach wynosi ok. 1,5 mln, czyli w granicach 10% pracujących w gospodarce. Wskaźnik ten w innych krajach Unii Europejskiej sięga 20%. Małe zainteresowanie edukację ustawiczną przez polskich pracowników wynika z barier natury finansowej i organizacyjnej, a także z niewielkiej presji pracodawców – szczególnie w przedsiębiorstwach typu mikro (zatrudniających do 10 pracowników).
Cele programu Uczenie się przez całe życie5
są zbieżne z priorytetami wskazanymi w rodzi-mych dokumentach.6 Rodzi to przekonanie o korelacji między podejmowanymi działaniami a założeniami programu. Może to dotyczyć rekomendacji prowadzących do zwiększenia dostępności do kształcenia ustawicznego, pod-noszenia jego jakości, współdziałania i partnerstwa społecznego, a także specyficznych dla programu Leonardo da Vinci zagadnień innowacyjności, otwartości międzykulturowej i szeroko rozumianej adaptacji do warunków pracy i standardów obowiązujących w krajach Unii Europejskiej.
Pełne wykorzystanie rezultatów programów Leonardo da Vinci i Uczenie się przez całe życie będzie zależało od możliwości implementacji ich wyników do praktyki edukacyjnej. Decydujące znaczenie w tym zakresie ma świadomość i przygotowanie nauczycieli (obok oczywiście kwestii infrastrukturalnych i finansowych związanych z realizacją innowacyjnych programów kształcenia). Nie mniej istotne jest wsparcie teoretyczne, uogólniające rozproszone inicjatywy i ich efekty. W tej dziedzinie wystąpiła niestety luka po zlikwidowanym w roku 1990 Instytucie Kształcenia Zawodowego. Nie spełniły się oczekiwania, że zadania tej placówki przejmą uczelnie wyższe. Wydaje się, że niezbędne jest w tej sytuacji utworzenie instytucji naukowo-badawczo-wdrożeniowej w obszarze edukacji zawodowej i ustawicznej, zapewniającej ciągłość działań, porównywalność procedur i efektywne zastosowanie wyników. W okresie przejściowym funkcje takiej instytucji mogłaby pełnić, wyłoniona w drodze konkursu, jedna z Katedr Pedagogiki Pracy i Andragogiki funkcjonujących w strukturach uczelni wyższych.
Przyszłość edukacji to z pewnością integracja kształcenia młodzieży z kształceniem i doskoaleniem zawodowym osób dorosłych. Stąd takie nadzieje łączy się z programem Uczenie się przez całe życie. Aby je spełnić, należy pamiętać, że uczenie się przez całe życie to nie tylko zadanie stojące przed systemem edukacji, to zadanie dla całego społeczeństwa – dla wszystkich jego instytucji.7 Otwartość, elastyczność i przejrzystość całego systemu społecznego opartego na wiedzy, umiejętnościach i cechach psychofizycznych obywateli to cele wymagające istotnych przewartościowań w zakresie systemu indywidualnych wartości – filozofii życia. Dlatego też należy łączyć oddziaływania systemu edukacji ustawicznej z funkcjami wychowawczymi rodziny i środowiska lokalnego. Jeżeli uczenie się przez całe życie ma stać się swoistą postawą, to należy ją kształtować od najmłodszych lat.
przypisy
1 Oświata i wychowanie w roku szkolnym 2006/2007. GUS, Warszawa 2007
2 Decyzja nr 1720/2006/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 listopada 2006 r. ustanawiająca program działań w zakresie uczenia się przez całe życie (artykuł 25 p. 1)
3 S. M. Kwiatkowski – Standardy kwalifikacji zawodowych: rynkowe i szkolne.
4 Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 7 stycznia 2003
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 26 lutego 2002
5 Decyzja nr 1720/2006/WE… op.cit. (artykuł 1 p. 3)
6 Por. np. Strategia rozwoju kształcenia ustawicznego do roku 2010. Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu, Warszawa 2003
7 S.M. Kwiatkowski – Kształcenie zawodowe – wyzwania, priorytety, standardy. IBE, Warszawa 2008