FRSE DG Edukacja i Kultura

Zdolność rozpoznawania wartościowych informacji i w konsekwencji poprawa jakości procesu decyzyjnego w systemie edukacji

dr Jan Fazlagić

Edukacja jest jednym z filarów gospodarki opartej na wiedzy. Inwestując w edukację, inwestujemy w filar przyszłej egzystencji ekonomicznej i społecznej Polski. Rosnąca rola wiedzy w rozwoju gospodarczym na początku XXI wieku sprawia, że należy poszukiwać innowacyjnych sposobów tworzenia, transferu i wykorzystania wiedzy w systemach edukacyjnych. Program Uczenie się przez całe życie zawiera w sobie całą paletę takich innowacyjnych rozwiązań.

Jednocześnie wzrost zasobów wiedzy, jakimi dysponujemy, wymaga zintensyfikowania wysiłków mających na celu implementację powstających rozwiązań. W przeciwnym wypadku grozi nam powstanie luki pomiędzy działaniem a mówieniem o działaniu (knowing-doing gap).

Istota wiedzy

Wiedza to „znajomość czegoś; uświadomienie sobie czegoś”1; obejmuje wszystkie formy świadomości społecznej: naukę, ideologię, religię, relacje z otoczeniem itp. Proces nabywania i zatrzymywania wiedzy (a także przekonań), w pamięci nazywamy uczeniem się. Wiedza występuje w czterech podstawowych formach – jako:

a) Wiedza typu know-what (wiedzieć co?) – to wiedza bliskoznaczna z informacją. Dotyczy faktów, wartości liczbowych uporządkowanych i wyjaśnionych

b) Wiedza typu know-why (wiedzieć dlaczego?) – to wiedza, która wyjaśnia rzeczywistość. Odnosi się ona do zasad i praw, np. ruchu. Ten rodzaj wiedzy jest niezwykle istotny

w pewnych obszarach nauki, np. w przemyśle chemicznym i elektronicznym. Dostęp do tego rodzaju wiedzy przyśpiesza postęp i pozwala unikać błędów

c) Wiedza typu know-how (wiedzieć jak?) – odnosi się do umiejętności ludzi i zespołów, to znaczy do zdolności robienia czegoś

d) Wiedza typu know-who (wiedzieć kto?) – dotyczy umiejętności społecznych ludzi oraz ich sieci kontaktów (czasami nazywanej „kapitałem społecznym”).

Każdy z wyżej wymienionych rodzajów wiedzy jest przekazywany w projektach programu Uczenie się przez całe życie. Większość projektów służy transferowi wszystkich z wyżej wymienionych rodzajów wiedzy jednocześnie. Mamy więc projekty, które przekazują informacje o danym kraju (know-what), a jednocześnie dają uczestnikom możliwość przedyskutowania nowo zdobytej wiedzy i poznania jej kontekstu (know-why). Uczestnicy większości projektów zdobywają także wiedzę typu know-how, np. umiejętność gotowania). I na koniec kontakty międzynarodowe pozwalają budować kapitał kulturowy i wiedzę o innych kulturach (know-who).

Informacja i wiedza w procesie uczenia się Jedną z bolączek systemów edukacji, jakie odziedziczyliśmy w XXI wieku po epoce industrialnej jest przekonanie, że uczenie się polega na przyswajaniu informacji. Jednak skuteczny transfer wiedzy nie może się ograniczać wyłącznie do przekazywania wiedzy typu know-what (bliskoznacznej z informacją). W Tabeli nr 1 przedstawiono różnice pomiędzy wiedzą a informacją.

Tabela nr 1 Różnice między informacją a wiedzą

Informacja jest często mylona z wiedzą, ponieważ zarówno informacja, jak i wiedza przemieszczają się w organizacji tymi samymi „kanałami”. Jednak edukacja powinna służyć przekazywaniu wiedzy a nie informacji. Dobry system edukacyjny powinien troszczyć się o przekazywanie zdolności do przetwarzania informacji, a także samych informacji (w sposób komplementarny). Nie można koncentrować się wyłącznie na przekazywaniu umiejętności do uczenia się (podejście progresywne). Ważne jest także stworzenie po stronie ucznia swoistej masy krytycznej informacji, na podstawie, których ich posiadacz będzie je samodzielnie poszerzał. Takie warunki spełnia program Uczenie się przez całe życie, którego największą zaletą jest właśnie to, że daje uczestnikom szanse na poznanie wiedzy a nie wyłącznie informacji.

Transfer wiedzy ukrytej w programie Uczenie się przez całe życie

Obecnie możliwości przechowywania informacji poza ludzkim umysłem znacznie wzrosły dzięki wprowadzeniu druku. Jednak nie cała wiedza może zostać zapisana pod postacią dokumentów. Dlatego należy dokonać rozróżnienia na wiedzę ujawnioną (explicit) oraz wiedzę ukrytą (tacit). Ta ostatnia to inaczej wiedza ekspercka, jest niedostępna dla nikogo poza jej posiadaczem. Aby dokonać transferu wiedzy ukrytej, trzeba fizycznie znaleźć się w tym samym miejscu i czasie wraz z posiadaczem tej wiedzy – należy stworzyć relację typu mistrz-uczeń. Transfer wiedzy jest uwarunkowany zasobami wiedzy po stronie osoby uczącej się. Dlatego rozróżniamy transfer wiedzy w relacji: ekspert-ekspert (np. kontakty bezpośrednie pomiędzy nauczycielami z różnych krajów) oraz ekspert-laik (np. lekcje prowadzone przez polskich nauczycieli dla uczniów za granicą).

Jedną z cech wyróżniających programu Uczenie się przez całe życie na tle innych form uczenia się jest bogate spektrum możliwości do uczenia się i transferu wiedzy ukrytej. Wśród takich możliwości można wymienić następujące działania:

• Mobilność szkolnej kadry edukacyjnej, asystentura Comeniusa (program Comenius)

• Wyjazdy studentów za granicę (program Erasmus)

• Praktyki zawodowe i staże (program Leonardo da Vinci)

• Wyjazdy kadry kierowniczej instytucji edukacyjnych – Study Visits (Program Międzysektorowy).

W każdym z ww. przypadków uczenie się następuje w relacji mistrz-uczeń lub mistrz-mistrz i dotyczy transferu wiedzy ukrytej (tacit). Przekazywanie wiedzy i uczenie się następują dzięki osobistej relacji opartej na wzajemnym zaufaniu i obserwacji w kontekście kulturowym. Program Uczenie się przez całe życie oferuje unikatowe możliwości transferu wiedzy wraz z jej kontekstem np. w programie eTwinning.

Taki tryb transferu wiedzy jest tylko pozornie bardziej kosztowny niż podejmowanie prób kodyfikowania wiedzy. Doświadczenia wielu projektów komercyjnych dowodzą, że przedsiębiorstwa, które na początku chciały dokonywać transferu wiedzy metodami konwencjonalnymi (rozmowy telefoniczne, wideokonferencje, e-maile, tworzenie instrukcji i regulaminów itd.) nie osiągały rezultatów. W konsekwencji projekty transferu wiedzy były opóźnione, a radykalnym i skutecznym rozwiązaniem okazywało się dopiero wysłanie ekspertów na miejsce. Programy transferu wiedzy ukrytej, które są obecne w programie Uczenie się przez całe życie, wnoszą nową jakość do systemów edukacyjnych krajów UE, ponieważ łączą w sobie najlepsze cechy średniowiecznego systemu zdobywania wiedzy poprzez praktykę i terminowanie u mistrza, jaki obowiązywał w Europie do ery oświeceniowej, oraz systemu edukacyjnego, jaki zaczął się kształtować w Europie XIX-wiecznej (tzw. model 6-4-22).

Ontologia wiedzy

Edukacja jest szczególnym sektorem, w którym wiedza jest zarówno „produktem”, jak i „narzędziem” służącym do transferu owego „produktu” („Gdyby wiedza była ze szkła, na pewno byłaby sprzedawana w butelkach”).

Wyróżniamy trzy rodzaje wiedzy w systemie edukacji:

1. Wiedzę merytoryczną – ogniskuje się wokół pytania: „czego uczyć w szkole?”; dotyczy treści przedmiotu, treści programowej (np. kulturowość) lub istoty umiejętności (np. wymiana doświadczeń profesjonalnych trenerów z branży kulinarnej, program „Festiwal kultury francuskiej” (PL/07/LLp-LdV/VETPRO/140037) oraz relacji pomiędzy składnikami tej wiedzy. „Nośnikami” tego rodzaju wiedzy są nauczyciele³ oraz podręczniki szkolne. Rozwój społeczeństwa informacyjnego systematycznie zmniejsza dominującą kiedyś rolę nauczyciela jako źródła wiedzy merytorycznej dla ucznia. W tym miejscu wyłania się nowa rola nauczyciela – rola moderatora/menedżera wiedzy w procesie transferu tej wiedzy od źródła do ucznia. Przykładem transferu wiedzy merytorycznej w programie Uczenie się przez całe życie jest projekt Wpływ szkoły na przyszłe życie zawodowe uczniów n(06/PRS/06-0081-P1). W projekcie uczestniczą oprócz polskiej szkoły z Leżajska, szkoły z Włoch, Rumunii i Portugalii. Celem projektu jest m.in. dostarczenie uczniom wiedzy na temat funkcjonowania rynku pracy w ich krajach i w Europie. Projekt w naturalny sposób łączy uczenie się wiedzy ukrytej (praca w zespole, techniki autoprezentacji) i ujawnionej (samodzielne zdobywanie informacji w Internecie o rynku pracy, techniki poszukiwania zatrudnienia).

W projekcie tym ma miejsce proces dzielenia się wiedzą z rówieśnikami.

2. Wiedzę psychopedagogiczną – ogniskuje się wokół pytania: „jak uczyć?”, przy czym jest to bardzo szeroka definicja. W wiedzy pedagogicznej dużą rolę odgrywają umiejętności, które nauczyciel zdobywa w czasie praktyk i staży, a później w czasie własnej pracy zawodowej. Obejmuje zarówno umiejętność emisji głosu, jak i umiejętności pracy z komputerem. Jest to wiedza zarówno skodyfikowana, jak i ukryta. Prawdopodobnie najważniejszym składnikiem wiedzy psycho-pedagogicznej jest wiedza metodyczna. Wiedza psychopedagogiczna może występować zarówno w formie wiedzy ukrytej (talent dydaktyczny), jak i skodyfikowanej (zbiór chwytów dydaktycznych). Przykładem transferu wiedzy psychopedagogicznej w programie Uczenie się przez całe życie jest program pod nazwą Nauczanie Innowacji i Przedsiębiorczości – wymiana doświadczeń (07-LdV/M07/k/VETPRO/277). Celami tego projektu jest poprawa jakości kształcenia na UJ, przede wszystkim w zakresie nauczania przedsiębiorczości innowacyjnej oraz myślenia i działania proinnowacyjnego i wzmocnienie procesu planowania strategicznego w odniesieniu do procesów kształcenia. W projekcie tym realizowane są wyjazdy specjalistów zaangażowanych w proces szkolenia i doskonalenia zawodowego. Bezpośrednim produktem realizacji projektu będzie opracowanie listy dobrych praktyk oraz stworzenie zarysu innowacyjnych programów szkoleniowych. W ramach projektu dokonana zostanie kodyfikacja wiedzy, czyli przeniesienie jej z poziomu obserwacji w trakcie bezpośrednich kontaktów na poziom dokumentów.

3. Wiedzę organizacyjną – dotyczy problematyki zarządzania systemem edukacji na różnych poziomach (poziom mikro: szkoła, mezo: publiczne i niepubliczne organizacje realizujące takie jak Kuratoria Oświaty, Ośrodki Doskonalenia Nauczycieli, fundacje (np. CEO) oraz poziom makro: Komisja Europejska, Narodowa Agencja programu Uczenie się przez całe życie, MEN). Wiedza ta ogniskuje się wokół pytania: „jak zarządzać instytucją (instytucjami) w systemie edukacji?”. Wiedza organizacyjna w systemie edukacji rozpościera się w poprzek barier instytucjonalnych. Przykładem transferu wiedzy organizacyjnej jest program Eurydice. W programie tym stworzono sieć informacji: wiedza typu know-what (m.in. w raportach statystycznych) oraz typu know-why (m.in. w studiach porównawczych). Program Eurydice jest klasycznym przykładem centralizacji wiedzy i służy poprawie jakości podejmowania decyzji w oparciu o dowody (evidence-based decision making). Dzięki programowi temu decydenci w krajach Unii mają szansę na wyzwolenie się od schematów myślowych i podejmowanie innowacyjnych działań w obszarze wiedzy o zarządzaniu systemami edukacji.

Podsumowanie

Poprawa skuteczności transferu wiedzy jest możliwa, jeśli zostanie on wprowadzony w szerszy kontekst – kontekst zarządzania wiedzą w systemie edukacji. W tym kontekście należy wyróżnić trzy kategorie wiedzy (merytoryczna, psychopedagogiczna oraz organizacyjna) i poszukiwać optymalnych sposobów tworzenia, przesyłania i wykorzystywania tej wiedzy. Innymi słowy transfer wiedzy może być skuteczniejszy, jeśli zostanie lepiej zbadany i skodyfikowany. Systemy edukacyjne w Europie stoją u progu zmian, jakie miały miejsce w przypadku nauk medycznych na początku XIX wieku. Wtedy to cała wiedza o leczeniu była przekazywana od mistrza do ucznia. Dziś w medycynie spora część wiedzy o tym, jak leczyć jest skodyfikowana, a przez to łatwiej nią zarządzać. Podobne tendencje wyłaniają się w przypadku wiedzy w systemie edukacji. Im bardziej zostanie skodyfikowana wiedza o uczeniu się, tym skuteczniejszy będzie transfer tej wiedzy do decydentów.

W następnych rozdziałach zostanie omówiona problematyka transferu wiedzy do polityki i praktyki edukacyjnej w Polsce w polskiej oświacie, w obszarze edukacji zawodowej i ustawicznej oraz w obszarze szkolnictwa wyższego.

Mirosław Sielatycki w tekście pt. „Znaczenie programu Socrates, Leonardo da Vinci i Uczenie się przez całe życie w rozwoju polityki i praktyki edukacyjnej w systemie oświaty w Polsce”, zwraca uwagę m.in. na interdyscyplinarność tych projektów, aktywizację uczniów, wymiar europejski, kompetencje językowe. Nową jakość dla transferu wiedzy tworzy pojawienie się w polskiej oświacie kultury projektowej oraz kultury ewaluacji i monitoringu. Polska oświata korzysta z ww. programów, rozwijając zdolności organizacyjne, społeczne i ekonomiczne.

Stefan M. Kwiatkowski w tekście pt. „Znaczenie programu Socrates, Leonardo da Vinci i Uczenie się przez całe życie w rozwoju polityki i praktyki edukacyjnej w systemie edukacji zawodowej i ustawicznej w Polsce” zwraca uwagę na niekorzystny proces marginalizacji edukacji zawodowej, jaki został zapoczątkowany po roku 1989.  W przełamaniu tej niekorzystnej tendencji (z lat 1990-2004) swój duży udział miały programy edukacyjne. Kształcenie zawodowe zyskało należny mu status dzięki upowszechnieniu koncepcji uczenia się przez całe życie, a program Uczenie się przez całe życie spełnia funkcje integrujące teorię z praktyką społeczną. Rozwój obszaru edukacji zawodowej i ustawicznej jest obecnie jednym z wielkich wyzwań dla Polski: odsetek osób dokształcających się średniorocznie w ostatnich latach wynosi około 10% ogółu zatrudnionych w gospodarce – w krajach UE sięga 20%.

Jolanta Urbanik w tekście pt. „Znaczenie programu Socrates, Leonardo da Vinci i Uczenie się przez całe życie w rozwoju polityki i praktyki edukacyjnej w systemie szkolnictwa wyższego w Polsce” nakreśla europejski kontekst edukacji europejskiej i zwraca uwagę na program Erasmus uważany obecnie za flagowy projekt Komisji w dziedzinie edukacji. Zamierzeniem Komisji jest osiągnięcie pełnego uznawania dyplomów wydawanych przez uczelnie Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego bez potrzeby ich nostryfikacji. Autorka przytacza praktyczne przykłady projektów realizowanych przez uczelnie w Polsce, z których każdy charakteryzuje zgodność z potrzebami wynikającymi z umiędzynarodowienia studiów oraz stawia tezę, że szkoły wyższe w Polsce powinny się w coraz większym stopniu stawać ośrodkami kształcenia przez całe życie.

przypisy:

1 Słownik Języka Polskiego, PWN, wydany w latach 1978-1981 pod redakcją naukową prof. Mieczysława Szymczaka. Suplement z 1995 r.

2  Sześć dni w tygodniu (6), w czterech ścianach (4), pomiędzy dwoma okładkami w książce (2)

3  Patrz także: A.T. Pearson, Nauczyciel. Teoria i praktyka w kształceniu nauczycieli, WSiP, Warszawa 1994, s. 148-155